Mona Lisa pop art: Duchamp, Warhol, Basquiat, Banksy i ja

Kto dziś maluje Mona Lisę, ten tak naprawdę nie maluje kobiety z Florencji. Malujemy powielony wizerunek: pocztówkę, folder z muzeum, sitodruk, banknot. W ciągu dwudziestego wieku jej twarz stała się bliższa logo niż portretowi i myślę, że tylko dlatego w ogóle mogła powstać Mona Lisa w pop arcie. Z obrazu na desce, wiszącego za szkłem, pop artu nie zrobisz. Zrobisz go z obrazu, który powielano tak długo, że należy już do wszystkich.

Każdy z artystów poniżej robi z tym wizerunkiem co innego. Jeden go szpeci, drugi podpisuje własną twarzą, trzeci mnoży, czwarty wycenia, piąty przemyca z powrotem do muzeum. Na końcu piszę, co zrobiłem z nim ja.

Mona Lisa zniknęła z Luwru 21 sierpnia 1911 roku. Złodziejem był Vincenzo Peruggia, człowiek, który wcześniej pracował w muzeum. Obraz odnalazł się we Florencji w grudniu 1913 roku, kiedy Peruggia zgłosił się do marszanda Alfreda Geriego, a ten zawiadomił policję. Relacja magazynu „Smithsonian” o kradzieży to jedna z wielu, według których właśnie kradzież uczyniła z niego najsłynniejszy obraz świata.

Ta historia mi się przydaje. Tak dobrze znana twarz nie potrzebuje już przedmiotu pod spodem. Kiedy cały świat potrafił ją sobie wyobrazić, choć nigdy przed nią nie stał, można było swobodnie jej używać.

Pocztówka z wąsami

Wersję, którą pamiętają wszyscy, zrobił Marcel Duchamp. W 1919 roku wziął tanią pocztówkę z wizerunkiem obrazu, mniej więcej 19,7 × 12,4 cm, i dorysował na niej ołówkiem wąsy i kozią bródkę. Potem dodał tytuł: L.H.O.O.Q. Przeczytaj te litery na głos po francusku, a wyjdzie z nich niewybredny żart na jej temat. Praca uchodzi za tzw. rectified readymade, czyli poprawiony ready-made: przedmiot z produkcji masowej, lekko poprawiony i zostawiony, żeby zrobił swoje.

Później zrobił kilka kolejnych wersji. Najbardziej lubię L.H.O.O.Q. Shaved, czyli niezmieniony wizerunek z pocztówki, naklejony na karton. To ten sam obraz bez żartu, a jakimś cudem gest wychodzi ostrzejszy. Myślę, że Duchamp celował w nawyk, żeby patrzeć na powielony obrazek i nazywać to oglądaniem sztuki.

W 1954 roku Philippe Halsman i Salvador Dalí zrobili fotomontaż, w którym Mona Lisa ma twarz Dalego, razem z wąsami, i trzyma w dłoniach pieniądze. Fotomontaż trafił do ich książki Dali’s Mustache. Pieniądze pojawiają się w tej historii wcześnie i już z niej nie znikają.

Thirty Are Better Than One

Żeby zrozumieć, skąd wzięły się Mona Lisy Andy’ego Warhola, trzeba wrócić do zimy 1962 roku. Jacqueline Kennedy przekonała francuskiego ministra kultury, żeby wypożyczył obraz Stanom Zjednoczonym. Dotarł w grudniu 1962 roku, a prezydent Kennedy powitał go w National Gallery of Art w Waszyngtonie 8 stycznia 1963 roku. Do 3 lutego galeria naliczyła 518 525 zwiedzających. Potem obraz pojechał do Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, gdzie wisiał od 7 lutego do 4 marca. Według doniesień prasowych w sumie zobaczyło go ponad 1,5 miliona ludzi.

Kilka miesięcy po wystawie w Met Warhol zrobił swoją pierwszą Mona Lisę. Korzystał z broszury wystawowej muzeum, w której były trzy zdjęcia: cały portret, kadr z samą głową i zbliżenie dłoni. Pomysł mógł mu podsunąć Henry Geldzahler, przyjaciel, który pracował w Met. Najbardziej ambitny efekt to Thirty Are Better Than One z 1963 roku, siatka 5 × 6 czarno-białych Mona Lis wykonanych sitodrukiem.

Czytam ten tytuł jako mały żart o wartości. Jedna Mona Lisa to już sławny przedmiot, a trzydzieści ułożonych w siatkę zamienia ją w towar na półce. Warhol podarował też Geldzahlerowi Mona Lisę z 1963 roku, akryl i sitodruk na płótnie. Geldzahler przekazał ją Met w 1965 roku i obraz do dziś jest w zbiorach muzeum. Warhol wrócił do tego motywu pod koniec lat 70., co mówi mi, że nie był to pomysł na jeden tydzień.

Banknot dolarowy

W 1983 roku Jean-Michel Basquiat namalował własną Mona Lisę, akrylem i olejnym sztyftem (oil stick) na płótnie. Według opisu w bazie Getty to jego odpowiedź na Dollar Bill Warhola i jego obrazy z Mona Lisą. Modelka Leonarda siedzi nad banknotem dolarowym i zasłania twarz George’a Washingtona. Notka Getty odczytuje ten obraz tak: sztuka i pieniądz to dwie różne waluty.

Podoba mi się ta interpretacja, bo nie wybiera strony. Żadna waluta nie wygrywa. Modelka po prostu siedzi na jednej z nich i zakrywa nią prezydenta.

Z powrotem do Luwru

Mona Lisa Banksy’ego, o której tu mówię, to Mona Lisa Smile z 2004 roku. Powiesił swoją wersję w Luwrze, z żółtą kwasową buźką (acid smiley) w miejscu twarzy. Zwróć uwagę na kierunek ruchu. Wszyscy przed nim przerabiali powielony wizerunek gdzieś poza muzeum i puszczali go w obieg. On wziął przerobioną wersję i odesłał ją do budynku, w którym wisi oryginał. Tam pętla się zamyka.

Moja wersja

Mój obraz z Mona Lisą to „The Mona Lisa (1)” z kolekcji „Modern Realities”. Oryginał namalowałem w 2021 roku. Jest sprzedany, ale mogę namalować go dla ciebie na zamówienie w dowolnym rozmiarze, a strona oryginału wciąż jest dostępna. Postać Leonarda siedzi na czarnym tle. Przesunięty pas glitchu z czarną belką przecina jej usta, drugi przecina dłonie, a na czole leży czarny kwadrat. Kwadraty pikseli odpływają w lewo. Szyja i kołnierz to studolarowy banknot, z pieczęcią Rezerwy Federalnej i napisem o prawnym środku płatniczym. Po rękawach spływa gruba warstwa pomarańczowej i żółtej farby, a na dłoni narysowane są małe symbole, wśród nich znak dolara.

Co właściwie robiłem? O ile potrafię to ocenić, stawiałem najczęściej powielaną twarz w sztuce obok pieniędzy i ekranów. Warhol miał broszury. Ja mam ekrany, a ekran to miejsce, w którym większość ludzi spotyka ją dzisiaj. Paski glitchu to ten sam pomysł co wąsy: coś, co robi się z powielonym wizerunkiem publicznie, żeby pokazać, że od zawsze był tylko odbitką. Jeśli chcesz dłuższego wywodu, pisałem o tym, co znaczą glitche w malarstwie, i o tym, dlaczego artyści wciąż malują pieniądze.

Banknot Basquiata i mój krążą wokół tego samego. Odnotowuję to tylko jako obserwację. Litografię tej pracy zrobiłem w 2023 roku i wykańczam ją ręcznie: na odbitkę kładę pociągnięcia pędzla farbą akrylową i żel z fakturą, który po wyschnięciu staje się całkiem przezroczysty.

Miejsce na jeszcze jedną

Każdy z tych artystów traktuje twarz jak własność publiczną i właśnie dlatego ten temat działa. Każdy dokłada inne narzędzie: ołówek, sitodruk, olejny sztyft, buźkę. Moim jest glitch i dlatego w pop arcie wciąż jest miejsce na Mona Lisę kolejnego malarza. Oznacza to też, że współczesna Mona Lisa jest przede wszystkim obrazem o tym, jak dziś odbieramy obrazy. Inna moja praca wychodzi od rysunku Człowieka witruwiańskiego Leonarda, z takim samym przesuwającym się paskiem na twarzy kobiety: „Leonardo Da Vinci Dreams”.

Więcej o tym, jak robię litografie, znajdziesz na stronie o litografiach.