Glitch art – co to znaczy i dlaczego maluję cyfrowe błędy ręcznie

Po co ktoś miałby ręcznie malować błąd? To uczciwe pytanie. Większość tego, co nazywamy glitchem, maszyna zrobiła przypadkiem, a trwa to zwykle ułamek sekundy. Dlatego kiedy ktoś pyta: „glitch art – co to znaczy?”, zaczynam od wypadku, bo znaczenie tkwi właśnie tam i nigdzie indziej. Glitch to chwila, w której ekran przestaje udawać okno i pokazuje, z czego jest zrobiony.

Myślę, że właśnie dlatego sztuka glitch wciąż wraca. Większość dnia oglądamy twarze przez szkło. Kiedy szkło zawiedzie, zauważasz, że cały czas tam było.

Odłóżmy estetykę na bok: glitch to drobna awaria w systemie, który zwykle ukrywa własną pracę. Plik zostaje źle odczytany. Sygnał dociera w kawałkach. Strona ładuje się bez połowy elementów. Efekt wygląda jak uszkodzenie, ale w gruncie rzeczy jest informacją o tym, jak ta rzecz jest zbudowana.

To mnie właśnie ciekawi. Czysty obraz nic nie mówi o kanale, którym przyszedł. Zepsuty mówi sporo. Pasy, bloki, smugi i przesunięte pasma to medium, które mówi o samym sobie, zwykle wtedy, gdy nikt go o to nie prosił.

Telewizor z magnesem

W 1965 roku Nam June Paik położył duży magnes na telewizorze i nazwał efekt Magnet TV. Magnes wygina obraz z nadawanego programu w abstrakcyjne kształty, a zwiedzający mogli sami przesuwać magnes i zmieniać obraz. Praca należy do Whitney Museum of American Art i możesz ją zobaczyć w katalogu zbiorów muzeum.

Wniosek mam prosty. Obraz nie jest świętością. Możesz go popchnąć, a on stawia opór. Widz staje się częścią awarii, a to coś zupełnie innego niż oglądanie czystej transmisji.

Zepsuta strona i topniejący film

Trzydzieści lat później maszyną była przeglądarka. JODI, duet Joan Heemskerk i Dirka Paesmansa, uruchomił w 1995 roku stronę jodi.org, która wyglądała na zepsutą celowo. Zamiast normalnej strony widziało się surowy kod i chaos przeglądarki. Jeśli chcesz poznać tło, dobrym początkiem jest Net Art Anthology. Podoba mi się, że ten żart gryzie: strona nie chce zachowywać się jak broszura i ta odmowa to całe dzieło.

Jest jeszcze Takeshi Murata. Jego krótki film Monster Movie z 2005 roku wychodzi od fragmentu filmu Caveman z 1981 roku. Murata usunął dane ze skompresowanego wideo i obraz rozpływa się w ruchome piksele. To wczesny, czytelny przykład tego, co dziś nazywa się datamoshingiem. Film znajduje się w zbiorach Smithsonian American Art Museum.

Trzech artystów, trzy różne maszyny, jeden nawyk: pozwolić systemowi zawieść, a potem przyjrzeć się uważnie tej awarii.

Menkman i problem presetu

Holenderska artystka i teoretyczka Rosa Menkman napisała Glitch Studies Manifesto, po raz pierwszy rozpowszechniony w 2010 roku, a później opublikowany w Video Vortex Reader II. W moim odczytaniu jej główna myśl brzmi tak: glitch to chwila, w której medium pokazuje samo siebie, i przestaje być glitchem, kiedy zamienia się w styl. Kiedy powstaje do niego preset, wypadku już nie ma. Krótki przegląd jej twórczości i tekstów znajdziesz tutaj.

Zgadzam się z nią i trochę mnie to uwiera. Otwórz dowolną aplikację do zdjęć, a glitch dodasz jednym dotknięciem. Jest szybko, wygląda przyzwoicie i nic nie mówi. Efekt zamienił się w tapetę.

Dlaczego maluję glitche ręcznie

Moja odpowiedź to powolność. Kiedy maluję portret z glitchem, błąd przestaje być wypadkiem. Każdy pas, każde przesunięte pasmo i każdy blok koloru to decyzja podjęta pędzlem, i widzę, ile czasu zajęła. Nic tu nie jest bugiem. Brzmi to jak sprzeczność i myślę, że właśnie o to chodzi: pomyłka maszyny staje się zamierzonym gestem, a ten gest mówi o portrecie.

Twarze na moich obrazach to twarze, które dziś spotykamy: przez ekrany, kamery i obrazy z AI. Docierają do nas już przetworzone, już trochę zniekształcone. Maluję właśnie tę chwilę, w której docierają. Nazwij to glitchowym malarstwem, sztuką cyfrowego błędu albo cichą odmianą współczesnego pop artu. Mniej obchodzi mnie etykieta niż to, co widać na powierzchni.

W „Display Error” młoda kobieta z ciemną grzywką patrzy jednym spokojnym brązowym okiem, a prawa połowa jej twarzy rozpada się na kolorowe bloki pikseli. Pas na wysokości ust przesunął się w bok. Pomieszane napisy i kod QR wiszą na brzegach jak resztki okna, które się zawiesiło. Oryginał jest wciąż dostępny i gotowy do wysyłki. Ten obraz istnieje też jako litografia, którą wykańczam ręcznie.

„Human.exe” idzie w drugą stronę. Twarz jest spokojniejsza, z szeroko otwartymi zielonymi oczami i białym kołnierzem, ale pokrywa ją kropkowana faktura jak siatka ekranu, a czoło przecinają czarne pasy. W zielonym tle unosi się ikona folderu. Jest też litografia „Human.exe”.

„Anthropic” dzieli jedną twarz pionowo na pół. Lewa strona jest namalowana ciepłymi kolorami, z uchem i luźnymi ciemnymi włosami. Prawa jest szara, prawie jak rysunek kreskowy. Różowe pasy i kody QR przecinają ciężkie, zeskrobane szare tło. Można go też kupić jako litografię.

„Glitch in the Matrix” to najcichszy z tych czterech obrazów. Kobieta jest widziana od tyłu i z profilu na czarnym tle, z włosami upiętymi w kok z warkocza. Szyję przecina przesunięty pasek, a po lewej wisi kilka jasnych prostokątów. Nad jej głową jest mały czerwony znaczek, z tych, które liczą uwagę. Chciałem, żeby błąd był tu niewielki, bo prawie wszystko mówi tu czerń.

Na co patrzeć, kiedy portret z glitchem wisi na ścianie

Kilka praktycznych rzeczy, żadna nie jest skomplikowana. Po pierwsze, stań daleko. Z drugiego końca pokoju twarz powinna być czytelna od razu, a zepsute fragmenty wyglądać jak część obrazu, nie jak jego uszkodzenie. Potem podejdź bliżej. Właśnie tu namalowany glitch odróżnia się od obrazu z ekranu: widać pociągnięcia pędzla, kropki i krawędzie, na których jedno pasmo styka się z następnym.

Po drugie, popatrz, jak przesuwa się światło. Namalowane pasy łapią je inaczej niż płaskie pola wokół, więc praca zmienia się, kiedy obok niej przechodzisz albo w miarę upływu dnia. Ekran tego nie umie.

Po trzecie, pomyśl o pokoju. Te obrazy sprawdzają się w salonie, w biurze, na korytarzu, wszędzie tam, gdzie jedna mocna twarz ma zapanować nad ścianą. Nie potrzebują dużo miejsca wokół siebie, ale najlepiej wyglądają na gładkim, jednolitym tle.

Jeśli wolisz te same motywy w spokojniejszym wydaniu, robię też litografie, które wykańczam ręcznie farbą akrylową i żelem z fakturą: kiedy go nakładam, jest biały, a po wyschnięciu staje się całkiem przezroczysty. Ten sam pomysł, tylko inna droga do niego.

Zacznij od litografii albo przejdź od razu do oryginałów.